Het volledige Juryrapport Genomineerden Big Brother Awards 2009 is hier te lezen.

1. Guusje ter Horst, minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
2. Ab Klink, minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
3. Frans Heeres, korpschef van de politie Midden- en West-Brabant

* * *

1. Guusje ter Horst, minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

‘Privacy maakt Nederland minder veilig’

De jury erkent dat minister Ter Horst een grote verantwoordelijkheid heeft om de handhaving van de openbare orde in goede banen te leiden. Maar de bewindsvrouw betoont zich onevenredig vaak ongevoelig voor de privacygevolgen. Door haar eenzijdige focus op vermeende functionaliteit en efficiëntie, en haar gebrek aan begrip voor het belang van privacybescherming, bouwt zij mee aan de instrumenten van een politiestaat. Tijdens haar korte bewind heeft de minister talloze wapenfeiten op haar naam gezet, die een nominatie voor een Big Brother Award verdienen. Onderstaande selectie levert een gevarieerd en triest beeld op.

Onder het bewind van minister Ter Horst is de opslag van vingerafdrukken in het kader van het biometrisch paspoort ingevoerd. Waar zij geregeld verwijst naar een verplichting die zou voortvloeien uit Europese regelgeving, bestaat die verplichting niet ten aanzien van de verzameling van twee extra vingerafdrukken en de centrale opslag daarvan in een landelijke databank. Ter Horst luistert niet naar kritiek over veiligheid (een beveiligingslek is mogelijk rampzalig), noodzaak (buurlanden hanteren minder ingrijpende oplossingen) en function creep (de Officier van Justitie krijgt toegang tot de vingerafdrukkendatabank), terwijl haar ministerie critici de mond snoert door aangifte te doen.

De jury neemt het minister Ter Horst kwalijk dat zij na de mislukte aanslag op eerste Kerstdag direct overging tot het plaatsen van naaktscanners op Schiphol. De aanpak is tekenend voor de wijze waarop de bewindsvrouw veiligheid en privacy afweegt. Privacy is volgens haar iets vaags. We moeten de overheid gewoon eens vertrouwen, want die heeft het beste met ons voor. Maar volgens de jury is in veel gevallen sprake van wat veiligheidsdeskundige Bruce Schneier ‘veiligheidstheater’ noemt.

Haar ministerie voert het burgerservicenummer (BSN) breed in. Dit unieke nummer maakt het mogelijk om informatie tussen zorg, onderwijs, inkomsten, uitkeringen, fiscale gegevens en reisgegevens van studenten te koppelen. De minister is doof voor de bezwaren dat het BSN tot een cascade van fouten in al deze gekoppelde systemen kan leiden, waardoor burgers ernstig in de problemen kunnen raken.

Dit jaar joeg de minister haar eigen politieagenten tegen zich in het harnas toen ze bekend maakte dat het DNA van alle agenten in een databank opgenomen moest worden. Op die manier zouden dwaalsporen op plaatsen delict kunnen worden voorkomen. Een belangrijk deel van de agenten wilde hun DNA echter niet afstaan, omdat zij dit een inbreuk op hun privacy vonden.

Minister Ter Horst lijkt daarnaast ongevoelig voor kritiek. Ondanks een vernietigend vonnis van de rechter en aanhoudende kritiek in de media weigert minister Ter Horst haar excuses aan te bieden over het onwettig aftappen van Telegraafjournalisten waartoe zij opdracht gaf. En naar aanleiding van de kritiek over de ongerichte kentekenopslag bij Zwolle zei ze: ‘Als je criminelen wilt vangen, moet je soms onorthodoxe methoden gebruiken.’ Ze gaat er daarbij aan voorbij dat de kentekenopslag voor alle langsrijdende auto’s geldt. Ook stelde zij onlangs fier ‘van de stroming veiligheid boven privacy’ te zijn. Deze dooddoener komt haar op een bijzondere vermelding te staan.

Met haar rigide standpunten simplificeert Ter Horst het debat over privacy. Ze polariseert door te suggereren dat wie niets te verbergen heeft, ook niets hoeft te vrezen, en te stellen dat veiligheid altijd boven privacy gaat. Volgens de Jury kunnen die twee in werkelijkheid niet zonder elkaar, en kan de categorie Personen niet zonder een nominatie voor minister Ter Horst.

Meer informatie
Nederlands Juristen Blog, ‘Wachten op de kraak’ (21.09.09)
Digitaal bestuur, ‘Nog veel vragen rond het Burgerservicenummer’ (10.11.06)
NRC Handelsblad, ‘Bodyscanner ingezet op alle vluchten naar VS’ (30.12.09)
Vrij Nederland, ‘Guusje ter Horst: “Een opstand van de elite is hard nodig”’ (07.07.09)
Digitaal bestuur, ‘Verzet tegen databank met DNA van agenten’ (24.11.08)
Volkskrant, ‘AIVD moet afluisteren Telegraaf staken’ (23.07.09)

* * *

2. Ab Klink, minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

‘Eigenlijk gaan we ervan uit dat iedereen wil meedoen’

Ab Klink heeft in 2009 veel Nederlanders onaangenaam verrast met een premature brief over de opname van hun medische gegevens in het Elektronisch Patiëntendossier (EPD). In de bijbehorende folder verzweeg de minister ten onrechte de nadelen van zo’n gekoppeld patiëntendossier. Ook de wijze waarop toestemming werd gevraagd, was bepaald onorthodox: wie zweeg stemde toe, wie van deelname aan het EPD verschoond wilde blijven, moest zich expliciet afmelden. Dat juist de nee-zeggers vervolgens kopieën van hun paspoort moesten inleveren om hun weigering gestand te doen, maakte de zaak er niet fraaier op. Desondanks hebben honderdduizenden Nederlanders bezwaar gemaakt tegen opname van hun gegevens in het EPD. Onder artsen en specialisten is het verzet nog groter. Blijkens een enquête van Medisch Contact wil een ruime meerderheid van hen zelf niet opgenomen worden in het EPD. Dat zou een helder signaal voor deze minister moeten zijn, die te lichtzinnig omgegaan is met de kritiek op, en de bezwaren tegen het EPD.

Voorts heeft Klink, ondanks beloftes van zijn voorganger, het medisch beroepsgeheim nog steeds niet herzien en geactualiseerd. Met de invoering van elektronische patiëntendossiers zijn er tal van nieuwe beroepsgroepen bijgekomen die door hun werk met grote hoeveelheden medische gegevens te maken krijgen, maar voor wie het medisch geheim niet geldt: systeembeheerders, software-ontwikkelaars, datatypistes, etcetera. Je kunt niet enerzijds automatisering afdwingen, en anderzijds doen alsof alles bij het oude blijft. Neem daarbij het recente gegeven, dat minister Klink nog steeds vasthoudt aan DigiD voor de authenticatie van patiënten tot hun EPD – ondanks alle bezwaren tegen deze onveilige methode van toegangsbeveiliging. Terwijl de minister aan de Kamer het hoogst haalbare beveiligingsniveau had belooft. Het risico op het lekken van gevoelige medische gegevens is zodoende groot.

Daarnaast hekelt de jury Klinks opstelling over de diagnosebehandelcombinaties (DBC). Het DBC-systeem is een financieringssystematiek in de zorg, waarbij gedetailleerde informatie over de diagnose en behandeling van een patiënt bij de zorgverzekeraars gestuurd moet worden. Het bezwaar daarvan is – buiten dat verzekeraars deze gevoelige informatie kunnen misbruiken om aan risicoselectie te doen – dat deze systematiek artsen verplicht het medisch beroepsgeheim systematisch te schenden. In de geestelijke gezondheidszorg hebben ettelijke psychiaters en psychologen aangegeven hierdoor in grote verlegenheid te zijn gebracht. Ook de vrij gevestigde psychiaters, die helemaal geen vergoeding van de overheid of de zorgverzekeraars krijgen, werden verplicht het DBC-systeem te gebruiken. Diverse psychiaters hebben om die reden hun praktijk gesloten. Klink wil van geen probleem weten. ‘Het systeem is leidend’, zegt de minister.

De jury erkent dat de minister zich, in tegenstelling tot enkele van zijn collega’s, bezig houdt met de privacy van patiënten en de beveiliging van het systeem. Zijn woorden zijn echter onvoldoende in daden omgezet. De Jury wil het signaal van de burger kracht bijzetten met een nominatie in de categorie Personen: het is tijd dat de privacykwesties niet alleen benoemd worden, maar centraal staan bij de invoering van het EPD en de DBC’s.

Meer informatie
Informatiefolder ‘Het elektronisch patiëntendossier (EPD)’ (PDF) (05.09.08)
AD, ‘Woede om EPD-brief Klink’ (03.11.08)
Medisch Contact, ‘Te vroeg voor landelijk EPD’, enquête onder artsen over deelname EPD (14.05.09)
Webwereld, ‘VVD fileert Klink over beveiliging EPD’ (15.01.10)

* * *

3. Frans Heeres, korpschef van de politie Midden- en West-Brabant

‘Ach, met Google Earth gebeurt al hetzelfde’

Korpschef Frans Heeres hoopt tijdens de eerstvolgende Tilburgse kermis onbemande spionagevliegtuigen (drones) van het leger te kunnen inzetten om de orde te handhaven. ‘Het is een goed middel als je de mensen op zo’n groot kermisterrein in de gaten wilt houden. Voor voetbalwedstrijden lijkt het me ook een uitstekend middel’, meldde Heeres in het Brabants Dagblad. Het gebruik van drones is misschien wel makkelijk, maar is het ook menselijk?

Uit niets is gebleken dat de inzet van zo’n ingrijpend surveillancemiddel noodzakelijk is voor de handhaving van de openbare orde tijdens een kermis. De jury stoort zich in het bijzonder aan de redenering die Heeres aan de dag legt. In dezelfde krant zegt hij: ‘Ach, met Google Earth gebeurt al hetzelfde.’ De korpschef beseft blijkbaar niet dat Google Earth een collectie is van oude satellietfoto’s en mensen dus helemaal niet live in de gaten houdt. En al zóu dat het geval zijn: dat de ene instelling de fout in gaat en de privacy schendt, kan nooit betekenen dat de overheid dat dan ‘dus’ ook mag doen.

De jury heeft de maatschappelijke positie van Heeres laten meewegen in haar oordeel. Zijn opmerkingen getuigen van een zeer gebrekkige kennis van techniek, wat niet past bij een korpschef. Daarbij vindt de jury de inzet van militaire middelen bij civiele ordehandhaving buitenproportioneel, en een akelig voorbeeld van function creep. Genoeg redenen om de korpschef te nomineren voor een Big Brother Award in de categorie Personen, en hem te verwijzen naar http://earth.google.com/intl/nl/ zodat hij kan leren wat de dienst precies inhoudt.

Meer informatie
Brabants Dagblad, ‘Spionagevliegtuigjes ook boven de kermis’ (11.01.10)
Tweakers, ‘Defensie zet onbemande cameravliegtuigen in tijdens jaarwisseling’ (28.12.09)
Ministerie van Defensie, ‘Vliegende nachtkijkers ingezet tijdens jaarwisseling’ (Video) (01.01.10)

* * *